Κλιματική αλλαγή: Τα χειρότερα είναι καθ’οδόν – Η Γη οδεύει προς ακραία φαινόμενα

Στην αρχή του μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας «Το Υπουργείο για το Μέλλον» του Αμερικανού συγγραφέα Κιμ Στάνλεϊ Ρόμπινσον, ένα κύμα καύσωνα σε συνδυασμό με μια βλάβη στο ηλεκτρικό δίκτυο της Ινδίας σκοτώνει 20 εκατομμύρια ανθρώπους.

Η καταστροφή αυτή ωθεί τα κράτη του κόσμου να ενώσουν τις δυνάμεις τους για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Αυτό είναι ένα σενάριο που δεν απέχει και πολύ μακριά από μια μελλοντική πραγματικότητα.

Οι επιστήμονες προειδοποιούσαν εδώ και δεκαετίες ότι ο πλανήτης θα βρεθεί αντιμέτωπος με ολοένα εντονότερα ακραία καιρικά φαινόμενα: καύσωνες, καταιγίδες, πλημμύρες, ξηρασίες και πυρκαγιές.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, οι συνθήκες που ευνοούν την εκδήλωση μεγάλης κλίμακας ακραίων φαινομένων έχουν ενισχυθεί. Και μαζί τους αυξάνεται και η ανησυχία των επιστημόνων.
«Ο κίνδυνος είναι ότι οι άνθρωποι νομίζουν πως υπερβάλλουμε», δήλωσε ο Ντάνιελ Σουέιν, κλιματολόγος στο Ινστιτούτο Υδατικών Πόρων της Καλιφόρνιας.

Οι κίνδυνοι είναι γνωστοί εδώ και περισσότερα από 150 χρόνια
Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Πήτερ Πρένγκαμαρ ο οποίος είναι επικεφαλής του τμήματος για το κλίμα στο Associated Press, τη δεκαετία του 1850, η ερασιτέχνις επιστήμονας Γιούνις Νιούτον Φουτ, που ζούσε στη Νέα Υόρκη, πραγματοποίησε μια σειρά πειραμάτων τοποθετώντας διαφορετικές ουσίες, μεταξύ των οποίων διοξείδιο του άνθρακα και υγρό αέρα, μέσα σε γυάλινους κυλίνδρους και τους άφησε στον ήλιο.

Η ανακάλυψή της ήταν εντυπωσιακή: οι κύλινδροι που περιείχαν διοξείδιο του άνθρακα το οποίο απελευθερώνεται από την καύση ορυκτών καυσίμων όπως το πετρέλαιο και ο άνθρακας (κάρβουνο), θερμαίνονταν ταχύτερα και χρειάζονταν περισσότερο χρόνο για να ψυχθούν μετά τη δύση του ηλίου. Το διοξείδιο του άνθρακα είναι από τα γνωστότερα αέρια που συμβάλλουν στο φαινόμενο των αερίων του θερμοκηπίου.

Η θερμοκρασία της Γης αυξάνεται
Σήμερα, τεράστιες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου διοχετεύονται στην ατμόσφαιρα, προκαλώντας σταδιακή αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας.

Η αύξηση κατά 1,44 βαθμούς Κελσίου σε σχέση με τις αρχές του 19ου αιώνα, έχει οδηγήσει σε συχνότερα και εντονότερα ακραία καιρικά φαινόμενα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η χώρα που έχει απελευθερώσει ιστορικά τις μεγαλύτερες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου και, ως εκ τούτου, έχει συμβάλει περισσότερο στην κλιματική αλλαγή.

Ωστόσο, η αμερικανική κυβέρνηση όχι μόνο δεν φαίνεται διατεθειμένη να αναλάβει σημαντικές πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση της κρίσης αλλά την αμφισβητεί.

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει χαρακτηρίσει πολλές φορές την κλιματική αλλαγή ως «τη μεγαλύτερη απάτη που έγινε ποτέ».

Έχει αναφερθεί επίσης στις πολιτικές προσπάθειες για καλύτερο κλίμα ως μία «Νέα Πράσινη Απάτη» και έχει δηλώσει ότι οι προβλέψεις του ΟΗΕ για το κλίμα έγιναν από «ηλίθιους ανθρώπους».

Προφανώς και δεν τα λέει τυχαία όλα αυτά, καθόσον οι ΗΠΑ είναι η χώρα που μολύνουν περισσότερο από όλες τις άλλες.

Σε όλο τον κόσμο, την ίδια ώρα, καταγράφονται συνεχώς ακραία καιρικά φαινόμενα. Ορισμένα έχουν ήδη λάβει τέτοιες διαστάσεις, ώστε πολλοί επιστήμονες θεωρούν ότι έχουμε εισέλθει σε μια νέα εποχή ακραίων φαινομένων.

Από τις πυρκαγιές της Αυστραλίας και της Ευρώπης στις πλημμύρες του Πακιστάν και της Ασίας
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το «Μαύρο Καλοκαίρι» της Αυστραλίας, το 2019 και το 2020, όταν πυρκαγιές έκαψαν περίπου 19 εκατομμύρια εκτάρια γης, δηλαδή περισσότερα από 190 εκατομμύρια στρέμματα.
Το 2022, οι καταστροφικές πλημμύρες στο Πακιστάν βύθισαν περίπου το ένα τρίτο της χώρας κάτω από το νερό.

Το 2024, οι τυφώνες Μίλτον και Ελίν προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στις νότιες Ηνωμένες Πολιτείες.

Και αυτά είναι μόνο ορισμένα από τα καταστροφικότερα γεγονότα. Την ίδια στιγμή, μικρότερες αλλά εξαιρετικά καταστροφικές φυσικές καταστροφές καταγράφονται σε πολλές περιοχές του κόσμου: από τις πλημμύρες στη Χιλή μέχρι τις καταστροφικές πυρκαγιές στην Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τον Καναδά.

Η ατμοσφαιρική ρύπανση ήρθε για να μείνει
Η Σάρα Πέρκινς-Κιρκπάτρικ, κλιματολόγος στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας, περιγράφει ως καθοριστική τη στιγμή κατά την οποία συνειδητοποίησε ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα δεν πρόκειται να σταματήσουν ακόμη και αν ο κόσμος καταφέρει άμεσα να φτάσει σε μηδενικές εκπομπές ρίπων.

Το πρόβλημα είναι ότι το διοξείδιο του άνθρακα μπορεί να παραμείνει στην ατμόσφαιρα για εκατοντάδες χρόνια. Έχει ήδη συσσωρευτεί σε τεράστιες ποσότητες και, ως εκ τούτου, οι επιπτώσεις της σημερινής κλιματικής αλλαγής μπορεί να χρειαστούν αιώνες για να αντιστραφούν.

Και στο μεταξύ, συνεχίζουμε να προσθέτουμε περισσότερο χωρίς να αντιλαμβανόμαστε τη κατάσταση που διαμορφώνεται, καταλήγοντας στο συμπέρασμα του ότι καμία χώρα δεν είναι πραγματικά προετοιμασμένη για μια μεγάλης κλίμακας κλιματική καταστροφή, ενώ οι ίδιοι οι κίνδυνοι μεταβάλλονται διαρκώς.

«Αν έγραφα σήμερα το βιβλίο, θα έβαζα κεφάλαιο για τις πυρκαγιές»
Ο Κιμ Στάνλεϊ Ρόμπινσον, το βιβλίο του οποίου εκδόθηκε το 2020, λέει ότι αν το έγραφε σήμερα, θα συμπεριλάμβανε ένα ξεχωριστό κεφάλαιο για τις πυρκαγιές, οι οποίες έχουν γίνει μεγαλύτερες και πιο καταστροφικές.

Αντίθετα, το ακραίο σενάριο θερμικής καταστροφής που περιγράφει στην Ινδία θα ήταν πιθανότατα λιγότερο πιθανό σήμερα, λόγω της μικρότερης εξάρτησης από το ηλεκτρικό δίκτυο και της αυξημένης χρήσης ηλιακής και αιολικής ενέργειας.

Ωστόσο, ο συγγραφέας εκτιμά ότι συνολικά οι κίνδυνοι μιας μεγάλης καταστροφής έχουν αυξηθεί.

Γιατί οι άνθρωποι αποφεύγουν να σκέφτονται το χειρότερο;
Η ανθρώπινη ψυχολογία οδηγεί συχνά στην αποφυγή δυσάρεστων θεμάτων. Η κλιματική αλλαγή, με το μέγεθος και την πολυπλοκότητα των συνεπειών της, εντάσσεται σε αυτή την κατηγορία.

Αντί για τη δραστική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ή αναβάθμιση των υποδομών ώστε οι κοινωνίες να μπορούν να αντιμετωπίσουν έναν κόσμο με ολοένα συχνότερα ακραία φαινόμενα, η αντίδραση κυβερνήσεων και πολιτών ήταν σε έναν μεγάλο βαθμό η αδιαφορία και η αδράνεια.

Μέρος του προβλήματος είναι και η προσοχή που πρέπει να επιδεικνύουν οι επιστήμονες όταν μιλούν για το μέλλον.

Δεν είναι δυνατόν να προβλεφθεί ότι μια συγκεκριμένη καταστροφή θα συμβεί σε ένα συγκεκριμένο έτος ή ακόμη και σε μια συγκεκριμένη δεκαετία. Ωστόσο, τα κλιματικά μοντέλα βελτιώνονται διαρκώς και το χρονικό διάστημα μεταξύ ακραίων γεγονότων φαίνεται να συρρικνώνεται.

Η Σόνια Σενεβιράτνε, Ελβετίδα κλιματολόγος και αντιπρόεδρος ομάδας εργασίας της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC), του κορυφαίου επιστημονικού οργάνου του ΟΗΕ για το κλίμα, συγκρίνει τον κίνδυνο από την κλιματική αλλαγή με το κάπνισμα και τον καρκίνο του πνεύμονα.

Ένας καπνιστής δεν θα αναπτύξει απαραίτητα καρκίνο του πνεύμονα. Οι πιθανότητες, όμως, είναι σημαντικά αυξημένες και οι γιατροί οφείλουν να το επισημαίνουν.

Το ίδιο συμβαίνει και με τα ακραία κλιματικά φαινόμενα: ο κίνδυνος μεγάλης κλίμακας καταστροφών αυξάνεται με κάθε δέκατο του βαθμού που ανεβαίνει η θερμοκρασία.

«Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, μπορώ ήδη να φανταστώ την κριτική από ανθρώπους που θα έλεγαν: "Δεν μας το είπαν οι επιστήμονες"», δήλωσε η Σενεβιράτνε. «Αλλά το είπαμε».

Τι μας διδάσκει η προετοιμασία της Καλιφόρνιας για τον «Μεγάλο Σεισμό»
Οι σεισμοί δεν συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Ο τρόπος, όμως, με τον οποίο πολλές πόλεις της σεισμογενούς Καλιφόρνιας προετοιμάζονται εδώ και χρόνια για έναν ενδεχόμενο «Μεγάλο Σεισμό» αποτελεί παράδειγμα για το τι μπορεί να επιτευχθεί όταν ένας κίνδυνος θεωρείται πραγματικός.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια έχει διαδραματίσει η Λούσι Τζόουνς, σεισμολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «The Big Ones: How Natural Disasters Have Shaped Us (and What We Can Do About Them)».

Το 2014, η Τζόουνς, η οποία τότε εργαζόταν στην Αμερικανική Γεωλογική Υπηρεσία (USGS), συνεργάστηκε με τη δημαρχία του δημάρχου του Λος Άντζελες, Έρικ Γκαρσέτι, για την ανάπτυξη μιας πρωτοβουλίας που οδήγησε σε εκτεταμένες παρεμβάσεις για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της ετοιμότητας της πόλης απέναντι στους σεισμούς.

Η προσπάθεια επεκτάθηκε αργότερα και σε άλλες πόλεις της Καλιφόρνιας.

Δύο χρόνια αργότερα, η Τζόουνς ίδρυσε έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που παρέχει συμβουλές για την προετοιμασία απέναντι σε σεισμούς και άλλες φυσικές καταστροφές.

Η ίδια υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι είναι διατεθειμένοι να αλλάξουν συμπεριφορά όταν πιστεύουν πως οι κίνδυνοι είναι πραγματικοί και ότι υπάρχουν εφαρμόσιμες λύσεις.

Χωρίς αυτή την πεποίθηση, η πιθανότερη αντίδραση είναι η άρνηση.

«Η άρνηση της κλιματικής αλλαγής είναι ένας τρόπος αντιμετώπισης», λέει η Τζόουνς.

«Οι άνθρωποι σκέφτονται: "Δεν θα πιστέψω ότι είναι αλήθεια, ώστε να νιώσω πιο ασφαλής"».

Είναι αναμφίβολα μια κατάσταση η οποία μπορεί να την ονομάσουμε ως η «αντίδραση της στρουθοκαμήλου» πως κρύβει το κεφάλι της στην άμμο νομίζοντας ότι επειδή η ίδια δεν βλέπει δεν την βλέπουν και οι άλλοι.

Όταν το Χόλυγουντ προειδοποιεί: Από το «The Day After Tomorrow» στο «Don't Look Up»
Τα τελευταία 25 χρόνια, πολλές ταινίες «καταστροφής» όπως ονομάζονται, έχουν χρησιμοποιήσει τα ακραία καιρικά φαινόμενα ως βασικό στοιχείο του σεναρίου τους, αυξάνοντας διαρκώς την ένταση και την αίσθηση κινδύνου.
Οι κινηματογραφικές απεικονίσεις συνήθως καταλήγουν σε ένα από δύο συμπεράσματα: είτε όλα θα πάνε τελικά καλά είτε η ανθρωπότητα είναι καταδικασμένη.

Χαρακτηριστικές είναι δύο δημοφιλείς ταινίες που κυκλοφόρησαν με διαφορά περίπου 15 ετών.

Στο «The Day After Tomorrow» του 2004, ο Τζακ Χολ, τον οποίο υποδύεται ο Ντένις Κουέιντ, είναι κλιματολόγος που, μιλώντας σε διάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα στο Δελχί, προειδοποιεί ότι η αποτυχία σημαντικής μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου θα οδηγήσει σε ακραία καιρικά φαινόμενα.

«Το κλίμα είναι εύθραυστο», λέει ο Χολ κατά την ομιλία του.

«Η οικονομία είναι εύθραυστη», του απαντά ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ.

Λίγο αργότερα, το καταστροφικό σενάριο για το οποίο προειδοποιούσε ο Χολ γίνεται πραγματικότητα.

Το λιώσιμο των πολικών πάγων σταματά το Βόρειο Ατλαντικό Ρεύμα, το οποίο μεταφέρει θερμά ωκεάνια ύδατα προς τον βόρειο Ατλαντικό. Ακολουθούν γιγαντιαίοι κυκλώνες, τεράστιες χαλαζοπτώσεις, πλημμύρες και ανεμοστρόβιλοι, πριν από ένα ακραίο κύμα ψύχους.

Στο τέλος, ο αντιπρόεδρος, ο οποίος έχει πλέον γίνει πρόεδρος, ζητά συγγνώμη από το αμερικανικό έθνος για την αδυναμία του να αντιληφθεί τον κίνδυνο.

«Κάναμε λάθος», λέει.

Στο «Don't Look Up» του 2021, δύο αστρονόμοι, τους οποίους υποδύονται ο Λεονάρντο Ντι Κάπριο και η Τζένιφερ Λόρενς, ανακαλύπτουν έναν τεράστιο κομήτη που κατευθύνεται προς τη Γη.
Προσπαθούν να κινητοποιήσουν τις κυβερνήσεις και την κοινή γνώμη προκειμένου να αποτραπεί η καταστροφή.

Η πρόεδρος των ΗΠΑ, την οποία υποδύεται η Μέριλ Στριπ, αντιμετωπίζει αρχικά την απειλή με αδιαφορία.
«Αυτή ακριβώς τη στιγμή, νομίζω ότι πρέπει να περιμένουμε και να αξιολογήσουμε», λέει.

Στο τέλος, σχεδόν όλοι οι άνθρωποι πεθαίνουν, ένα σενάριο που ακόμη και οι πιο δυσοίωνες επιστημονικές προβλέψεις για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής δεν προσεγγίζουν, καθώς επικρατεί η άποψη της… στρουθοκαμήλου: «απλά μην κοιτάτε επάνω».

Η επιστήμη προειδοποιεί: Το ερώτημα δεν είναι μόνο «αν», αλλά «πότε»
Όσο ισχυρά και αν έχουν γίνει τα ακραία καιρικά φαινόμενα, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι είναι πιθανό να ακολουθήσουν ακόμη χειρότερα.
Η εξήγηση βρίσκεται στη βασική φυσική του κλιματικού συστήματος.

Περισσότερα από τα μισά αέρια του θερμοκηπίου που έχουν παραχθεί από την ανθρώπινη δραστηριότητα σε ολόκληρη την ιστορία έχουν απελευθερωθεί στην ατμόσφαιρα μόλις τα τελευταία 50 χρόνια.

Τα αέρια αυτά παγιδεύουν θερμότητα, διαταράσσοντας τα καιρικά πρότυπα και τα οικοσυστήματα.

Το πότε ακριβώς θα σημειωθεί ένα μεγάλο κλιματικό γεγονός ή, πιθανότερα, πολλά τέτοια γεγονότα σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη, δεν μπορεί να προβλεφθεί με βεβαιότητα.

Μια καταστροφική εξέλιξη σε μια συγκεκριμένη περιοχή μπορεί να σημειωθεί σε 50 χρόνια, σε 10 χρόνια ή ακόμη και νωρίτερα.

Όσοι αμφισβητούν την πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής συχνά επισημαίνουν ότι οι επιστήμονες έχουν κάνει λάθη στις προβλέψεις τους. Είναι γεγονός ότι δεν έχουν επαληθευτεί όλα τα κλιματικά μοντέλα.
Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες, σε αρκετές περιπτώσεις οι επιστήμονες αποδείχθηκε ότι ήταν υπερβολικά συντηρητικοί στις εκτιμήσεις τους, καθώς ορισμένες κλιματικές επιπτώσεις εκδηλώθηκαν ταχύτερα από ό,τι αναμενόταν.

Τα «σημεία καμπής» δεν αποτελούν πλέον μακρινό σενάριο
Ο πλανήτης έχει πλέον φτάσει σε ένα σημείο όπου τα λεγόμενα «σημεία καμπής», δηλαδή οι κρίσιμες καταστάσεις κατά τις οποίες η επιδείνωση ενός φυσικού συστήματος ξεπερνά ένα όριο από το οποίο η επαναφορά του γίνεται εξαιρετικά δύσκολη ή αδύνατη δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως καθαρά θεωρητικά ή μακρινά ενδεχόμενα.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αφορά τους κοραλλιογενείς υφάλους.

Σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA), μεταξύ 2023 και 2025 περίπου το 84% των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως επηρεάστηκε από λεύκανση των κοραλλιών, δηλαδή την αποβολή μικροσκοπικών φυκιών ως αντίδραση στο θερμικό στρες. Το φαινόμενο μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο των κοραλλιών.

Ακόμη και αν οι θερμοκρασίες μειωθούν απότομα, η ανάκαμψη πολλών κοραλλιογενών οικοσυστημάτων παραμένει αβέβαιη.

Στο ίδιο πλαίσιο, ανησυχία προκαλεί και το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, το οποίο αποθηκεύει τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη ρύθμιση του παγκόσμιου κλίματος.

Η επίμονη ξηρασία, οι μεγάλες πυρκαγιές και η αποψίλωση των δασών για τη δημιουργία βοσκοτόπων έχουν υποβαθμίσει σημαντικές εκτάσεις του Αμαζονίου τις τελευταίες δεκαετίες.
Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι πότε και όχι μόνο αν ο Αμαζόνιος θα μπορούσε να μετατραπεί από αποθήκη άνθρακα σε καθαρή πηγή διοξειδίου του άνθρακα.

«Η Γη βρίσκεται σε επικίνδυνο μονοπάτι»
Οι εξελίξεις αυτές συνθέτουν μια εικόνα ενός πλανήτη που βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση.
Η κλιματική αλλαγή δεν σημαίνει ότι κάθε ακραίο καιρικό φαινόμενο μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην ανθρώπινη δραστηριότητα.

Σημαίνει, όμως, ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες εκδηλώνονται αυτά τα φαινόμενα, αυξάνοντας σε πολλές περιπτώσεις την ένταση και την πιθανότητά τους.

Συνολικά, η Γη βρίσκεται σε ένα ολοένα πιο επικίνδυνο μονοπάτι.

«Πρέπει να μιλάμε για μερικά από τα χειρότερα πράγματα που μπορούν να συμβούν», δήλωσε ο Τιμ Λέντον, καθηγητής Κλιματικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ.

«Είναι φυσικό να πιστεύουμε ότι επίκεινται μεγαλύτερα σοκ».

Πηγή: skai.gr